विनय भाइ
नेपालमा न्यायपालिका कमजोर हुनुको पछाडि कुनै एउटा मात्र कारण छैन । यसको जरो राजनीतिक हस्तक्षेप, प्रशासनिक कमजोरी, संरचनागत अभाव र नैतिक विचलनसम्म फैलिएको देखिन्छ । न्यायालय लोकतन्त्रको मेरुदण्ड मानिन्छ, तर जब यही संस्था राजनीतिक प्रभाव, भागबन्डा र बिचौलियाको चपेटामा पर्छ, तब न्यायप्रति जनविश्वास कमजोर बन्दै जान्छ ।
नेपालमा न्यायाधीश नियुक्तिको प्रक्रिया ‘न्याय परिषद्’मार्फत हुने भए पनि व्यवहारमा राजनीतिक दलहरूको प्रभाव देखिने गरेको आरोप बारम्बार उठ्दै आएको छ । योग्य र निष्पक्ष व्यक्तिभन्दा राजनीतिक निकटताका आधारमा नियुक्ति हुने प्रवृत्तिले न्यायपालिकाको स्वतन्त्रता र विश्वसनीयतामाथि प्रश्न खडा गरेको छ । आम जनताले यसलाई “भागबन्डाको संस्कृति” भनेर बुझ्ने गरेका छन् ।
त्यस्तै, अदालतहरूमा बिचौलियाको प्रभाव बढ्दै गएको विषय पनि गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ । न्याय किनबेचको आशंका पैदा हुने वातावरणले न्यायिक मर्यादालाई कमजोर बनाउँछ । निष्पक्ष न्याय पाउने नागरिकको अधिकारमाथि यसले प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ ।
- अर्कोतर्फ, अदालतहरूमा पर्याप्त स्रोत–साधन, आधुनिक प्रविधि र दक्ष जनशक्तिको अभाव छ । परिणामस्वरूप हजारौँ मुद्दा वर्षौँसम्म थन्किएर बस्ने अवस्था देखिन्छ । ढिलो न्याय दिनु भनेको अन्याय गर्नु सरह हो भन्ने मान्यता यहाँ झन् सान्दर्भिक देखिन्छ ।
नेपालको लामो राजनीतिक संक्रमणकालले पनि न्यायपालिकामाथि गहिरो प्रभाव पारेको छ । जब राजनीति अस्थिर हुन्छ, तब राज्यका संवैधानिक निकायहरू दबाबमुक्त रहन कठिन हुन्छ । न्यायपालिका पनि त्यसबाट अछुतो रहन सकेको छैन ।
यस्तो अवस्थामा प्राचीन वैदिक परम्पराका महान ऋषि महर्षि गौतमद्वारा प्रतिपादित ‘न्याय दर्शन’ आज पनि सान्दर्भिक देखिन्छ । महर्षि गौतमले सत्य, तर्क, प्रमाण र निष्पक्ष चिन्तनलाई न्यायको आधार मानेका थिए । उहाँको दर्शनले कुनै पनि निर्णय भावना वा प्रभावका आधारमा होइन, प्रमाण र युक्तिका आधारमा हुनुपर्छ भन्ने शिक्षा दिन्छ ।
नेपालमा आधुनिक कानुन शिक्षामा पश्चिमी विधिशास्त्रको प्रभाव बढी भए पनि ‘पूर्वीय विधिशास्त्र’ अन्तर्गत न्याय दर्शनको सामान्य अध्ययन गराइन्छ । नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको दर्शनशास्त्र विभागमा भने महर्षि गौतमको न्याय दर्शन गहन रूपमा अध्ययन गरिन्छ । मिथिलासँग महर्षि गौतम र अहिल्याको पौराणिक सम्बन्ध जोडिएकाले पनि यो दर्शन नेपालको सांस्कृतिक गौरवसँग सम्बन्धित छ ।
आज आवश्यकता के छ भने, न्यायपालिकाले केवल कानुनी संरचना मात्र होइन, नैतिक र दार्शनिक आधार पनि बलियो बनाउनुपर्छ । न्याय दर्शनले सत्यको खोज, तार्किक विश्लेषण र निष्पक्ष निर्णयको मार्ग देखाउँछ । यदि नेपालको न्याय प्रणालीमा महर्षि गौतमको न्याय दर्शनको मूल भावना व्यवहारिक रूपमा लागू गर्न सकियो भने न्यायपालिका थप विश्वसनीय, स्वतन्त्र र जनमुखी बन्न सक्छ ।
उहाँ वैदिक पुरोहित एवं वेद प्रचारक हुनुहुन्छ ।
